Gülmenin Ciddiyeti: Chaplin'in Hayat Felsefesi

Charlie Chaplin'i çoğumuz düşen, kaçan, polisten saklanan, ayakkabısını yiyen bir komik adam olarak hatırlarız. Oysa onun filmlerini art arda izlediğinizde, kahkahaların altında çok ciddi bir dünya görüşünün yattığını fark edersiniz. Chaplin için gülmek, hayatın ağırlığından kaçmanın değil, o ağırlığı taşıyabilmenin yoluydu.

Yakın plan trajedi, uzak plan komedi

Chaplin'e atfedilen en bilinen sözlerden biri, hayatın yakından bakıldığında bir trajedi, uzaktan bakıldığında bir komedi olduğunu söyler. Bu cümle aslında onun sinema dilinin de özetidir. Kamera Serseri'ye yaklaştığında açlığını, yalnızlığını, aşağılanmasını görürüz. Kamera uzaklaştığında ise aynı adamın bastonunu sallayarak, hiçbir şey olmamış gibi yoluna devam ettiğini izleriz. İkisi de doğrudur. Chaplin bize birini seçtirmez, ikisini aynı anda yaşatır.

Yoksulluğu yaşamış birinin mizahı

Bu bakışın kaynağı Chaplin'in çocukluğudur. Londra'nın yoksul mahallelerinde büyüdü, annesinin hastalığı yüzünden kardeşiyle birlikte yoksullar evine düştü, açlığı ve utancı tanıdı. Filmlerindeki yoksulluk bu yüzden süslü bir dekor değildir. Serseri'nin yamalı pantolonu, kibarlığı ve gururu, hiçbir şeyi olmayan birinin elinde kalan son şeydir: onuru.

Chaplin'in mizahı hiçbir zaman zayıf olana gülmez. Gülen taraf hep güçlüdür ve gülünç olan da odur. Kibirli zengin, sert polis, makineye tapan patron, kendini dünyanın efendisi sanan diktatör... Seyirci kahkaha attığında aslında bu düzene gülmektedir.

Gülmek bir direniştir

Chaplin'in felsefesinin belki de en güçlü yanı, umudu hiç bırakmamasıdır. Filmlerinin çoğu mutlu sonla bitmez ama umutsuz da bitmez. Serseri ya bir yol ayrımında, ya bir kızın elini tutarak, ya da yalnız başına ufka yürüyerek kaybolur. Bu sahneler bize şunu söyler: hayat zor, adaletsiz ve çoğu zaman gülünç, ama insan yine de yürümeye devam edebilir.

Bugün bir sorunla karşılaştığımızda ona biraz uzaktan bakmayı denemek, Chaplin'den öğrenebileceğimiz en pratik derslerden biridir. Gülmek sorunu çözmez. Ama sorunu taşıyabilecek gücü verir.

Neden hâlâ izliyoruz?

Yüz yılı aşkın bir süre önce çekilmiş, sessiz ve siyah beyaz filmlerin bugün hâlâ milyonlarca kişi tarafından izlenmesinin sebebi teknik değil, insanidir. Chaplin'in anlattığı açlık, aşk, yalnızlık, haksızlık ve dostluk hiç eskimedi. Dil gerektirmeyen bir anlatımla, dünyanın her yerinde aynı şekilde anlaşılan bir duyguyu yakaladı. Belki de en büyük felsefi mirası budur: insanlar konuşmadan da birbirini anlayabilir.